De kracht van verbeelding – de stilte versplinterd

In 2011 richtte Esther Veerman deze stichting op, omdat ze overtuigd was van de kracht van kunst. Kunst kan raken tot in de ziel, nog voordat we weten waarom dat zo is. Kunst kan verbeelden waar nog geen woorden voor zijn of voor wat niet gezegd kan worden. Ervaringskunst draagt de kracht in zich om het geheim van seksueel misbruik te doorbreken, de stilte te versplinteren en weer verbinding te maken – met de omstanders, én met de bevroren en verstilde delen. Ervaringskunst kan de knellende banden van het zwijgen doorbreken en de weg naar de vrijheid openen.

In haar boek ‘Het hele dorp wist het’ onderzoekt Rinke Verkerk de rol van de omstanders in situaties van seksueel misbruik. Ze gebruikt het beeld van een stolp om het effect van de zwijgcultuur te omschrijven.

Het is een bijzonder accuraat en inzichtelijk beeld. Seksueel misbruik gaat altijd gepaard met zwijgen. Het zwijgen plaatst slachtoffers van seksueel misbruik in een isolement waardoor de zwaarte, het schuldgevoel en de schaamte in eenzaamheid meegetorst worden. Het zwijgen is als een stolp waardoor woorden verstillen, verhalen niet gedeeld kunnen worden. Het zwijgen is als een stolp waardoor de zuurstof altijd vermengd is met de giftige impact van het misbruik. Leven onder de stolp betekent het gevoel inademen dat je waardeloos en slecht bent. Het betekent leven met de lucht die vol is van schaamte, die het slachtoffer ten onrechte op zichzelf legt.

Seksueel misbruik gaat hand in hand met zwijgen. Daders dwingen bij slachtoffers geheimhouding af. Soms door het dreigen met geweld, maar vaker door verwarrende manipulatie. De manipulatie vergroot het schuldgevoel bij slachtoffers, waardoor de schaamte nog meer als een tweede huid om het slachtoffer valt. Daarnaast wordt het slachtoffer door deze manipulatie vaak verantwoordelijk gemaakt voor de zogenaamde eenheid in het gezin of de familie of de organisatie.

Omstanders zwijgen omdat de werkelijkheid van seksueel misbruik de idylle van veiligheid vernietigd. De werkelijkheid van misbruik vraagt naar de eigen rol als omstander: wat is mijn bijdrage aan de context waarbinnen het misbruik kon plaatsvinden? De werkelijkheid van misbruik vraagt om een keuze – als er sprake is van onrecht, bestaat er geen neutrale positie. De verantwoordelijkheid moet bij de dader gelegd worden.

Slachtoffers zwijgen. Elk verhaal over seksueel misbruik laat dit steeds weer zien. Soms waren er nog geen woorden voor wat het slachtoffer werd aangedaan. Soms was de impact van het misbruik zo groot dat het leven stil viel en bevroor op dat moment. In de koude donkere stilte ontbreken de woorden. Vrijwel altijd gaat het misbruik gepaard met een diepe existentiële schaamte. Er is ingebroken, het misbruik bezet lichaam, geest en ziel. Wat blijft is de verpletterende stilte van de schaamte.

De dreiging van de daders en het wegkijken van omstanders bevestigt het zwijgen. Er is geen andere optie dan verder te leven onder de stolp van het zwijgen. Hierdoor kan het slachtoffer geen ander perspectief krijgen op wat haar of hem is aangedaan en de daaruit voorkomende gevolgen.

Herstel begint altijd bij het doorbreken van het geheim. Het stem geven aan wat in stilte gedragen wordt, geeft adem. Er ontstaat ruimte voor verbinding, en voor een nieuw perspectief.

De verbeelding biedt de mogelijkheid om een uitweg te vinden onder de stolp die over een leven met trauma geplaatst is. Het beeld is immers allang aanwezig, lang voordat er woorden zijn. Het beeld dient zich aan op momenten dat de controle niet langer vast te houden is. In dromen of nachtmerries, in onverwachte triggers die geactiveerd worden door een geur, een geluid of een voorwerp.

Door een beeld vorm te geven in een schilderij, een tekening, een sculptuur of in poëzie, kan het proces beginnen om vanuit de verbeelde vorm woorden te geven aan het verhaal dat zich ontvouwt. Zo is de verbeelding een uitnodiging tot contact. Waar woorden door de stolp verstillen, blijft het beeld zichtbaar. Als de ander het ziet, met ruimte uitnodigend vraagt en bij het beeld durft stil te verwijlen, komt er nieuwe zuurstof in het leven.

Verbeelding verbindt: het maakt contact met omstanders, en het maakt verbinding met de verstilde binnenwereld.

Het beeld heeft in zekere zin dezelfde werking als een icoon. Een icoon opent de wereld achter de verbeelding. Zo kan een verbeelding een barst slaan in die verstilde wereld waarin het trauma niet kan en mag zijn, maar ondertussen wel doorwerkt in lichaam en geest. Ruimte maken voor de verbeelding helpt om naar het verleden te kijken en woorden te zoeken die passen bij het verhaal, zodat de traumatische gebeurtenis in het levensverhaal geïntegreerd kan worden.

De verbeelding biedt toegang tot de onverwoestbare kracht die in ieder van ons huist. Verbeelding opent de ruimte van de hoop die ons bij de hand neemt om de weg door het verleden te gaan, zodat de toekomst wordt ontsloten.